راندن بسوی برابری

مقاله منتخب سال 2009 – عربستان سعودی – 19 ساله

ریاض، سوم ژانویه 2012 
بر خلاف بسیاری از دخترهایی که با عروسک های سارا بازی می­کردند—عروسک هایی شبیه باربی که برای کودکان خاورمیانه به بازار ارائه می­شود— فاطمه عبدالعزیز، نوزده ساله، وقتی کوچک بود با مدل های فراری و لامبورگینی روی فرش ویلای خانواده­ شان در ریاض بازی می­کرد. وقتی او بزرگتر شد، عبدالعزیز دیگر در اتاق نشیمنشان با اتومبیل­های کوچکش بازی نمی­کرد. با این حال، ماشین های کوچک همچنان جایگاه ویژه ای در قلبش داشتند، و در ویترینی که کنار تختش بود، مدلهای قرمز و زرد قناری به شکل با­سلیقه­ای چیده شده بودند. 
وقتی یک بار از او پرسیدند چرا این اسباب بازی­ها را نگه می­دارد، عبدالعزیز پاسخ داد: "من می دانم که هرگز اجازه رانندگی در دنیای واقعی را نخواهم داشت. با این اسباب بازی­ها  من رؤیایم را زندگی می­کنم . هر شب قبل از رفتن به رختخواب، من به این ماشین­ها نگاه می­کنم و آرزوی روزی را می­کنم که من هم بتوانم رانندگی کنم." اما امروز عبدالعزیز لبخند میزند درحالیکه درب اتومبیل خانوادگیشان را باز می­کند و، نه در صندلی کنار راننده یا صندلی­های عقب، بلکه در صندلی راننده می­نشیند. رؤیای او تبدیل به یک واقعیت شده است . 
دیروز، زنان عربستان سعودی حق رانندگی اتومبیل را به ­دست آوردند. این جنبش به رهبری هلا العامر در اوایل سال 2009 آغاز شد، وقتی العامر که آنزمان 24 ساله داشت ترجمه عربی رمان کشتن مرغ مقلدرا از کتابفروشی محله­ شان برداشت. این رمان مشهور هارپر لی چشمان العامر را به دنیای جنبش حقوق شهروندی آمریکا باز کرد و او را به تحقیق بیشتر راجع به آن وا داشت. این در نهایت سبب آشنایی او با شخصیت­هایی همچون دکتر مارتین لوتر کینگ و دو بوآ شد. 
اما تنها وقتی که العامر راجع به روزا پارکز خواند و اینکه چگونه پارکز آغازگر پایان تبعیض نژادی در آمریکا شد، بود که العامر پی برد که همه، حتی زنان، می­توانند سبب ایجاد تغییر در جامعه شوند. محدود کردن آفریقایی-آمریکاییها به قسمت عقب اتوبوسها العامر را به یاد محدود کردن زنها در عربستان سعودی به صندلیهای عقب ماشین ها می­ انداخت. 
العامر از شنیدن ماجرای زنانی که تنها بخاطر اینکه مرد محرمی را دم دست نداشتند تا آنها را به بیمارستان ببرد، فوت کرده بودند خسته شده بود. او پسربچه­ های 10-9 ساله­ زیادی را می­دید که پشت فرمان SUV های بزرگ می­نشستند تا اعضای مؤنث خانه را بیرون ببرند. حتی در مورد خانواده خودش، العامر از منتظر بودن برای اینکه برادرش از دانشگاه برگردد، یا پدرش از سرکار به خانه بیاید، تا او را به خانه دوستش برساند یا فقط چندتا نان و تخم­ مرغ برای مادرش بخرد خسته شده بود. 
العامر احساس می­کرد که زمان تغییر در وطنش فرا رسیده بود. او به این نتیجه رسید که اگر زنان سعودی برابری با مردان را می­خواهند، مجبورند همان حرکات اعتراضی رزا پارکز را اجرا کنند.
در ابتدا، العامر مطمئن نبود که بهترین راه برای سرپیچی مدنی چیست. او بخاطر آورد که چگونه در نوامبر 1990، چهل و هفت زن سعودی در اعتراض به قوانین منع رانندگی، در خیابانهای ریاض رانندگی کردند. آن زنان زندانی شدند و حتی اقوام دور آنهابصورت علنی توبیخ شدند. در نتیجه، اعتراضی مشابه، در نظر العامر، اقدامی بی­فایده جلوه می­کرد—حداقل در ابتدا.

یک بعد از ظهر، پس از جست و جوی زیاد در صفحات وب و فیسبوک، العامر فهمید که یک ابزار ویژه وجود داشت که زنان 1990 در اختیار نداشتند. این اسلحه سری چه بود؟ اینترنت. 
با این ابتکار، العامر تصمیم گرفت تا شبکه ­ای از افرادی که مثل او فکر می­کردند تشکیل بدهد. او بلاگی برای پیگیری برابری زنان ساخت، و متوجه شد که افراد زیادی با دیدگاه­هایش اشتراک داشتند. در طول یک هفته، بلاگ او بیش از پنج هزار بار ویزیت شد. 
العامر بخاطر می­آورد: "من انتظار مخالفت زیادی داشتم. ولی تقریباً با هرکسی که صحبت می­کردم با من موافق بود که منع رانندگی زنان هیچ اساس دینی نداشت. آن مسئله­ ای کاملاً فرهنگی بود." 
العامر فعالیت وبلاگیش را بیشتر کرد و خیلی زود گروه مجازی مخفی با نام D.R.I.V.E ، متشکل از بیست فعال زن دیگر بنیان نهاد. این زنان هرکدام با زنان دیگر جامعه اطرافشان شبکه می­کردند و آنها را علیه محدودیت­های رانندگی در عربستان سعودی بسیج می­کردند. ظرف چند هفته، تعداد اعضای این گروه به شکل تصاعدی افزایش یافت. 
در اواسط 2010، D.R.I.V.E بیش از هزار عضو داشت. در آستانه 2011، D.R.I.V.E بیش از پنج هزار عضو داشت. شایعه شده بود در هر خانواده حداقل یک عضو این گروه وجود داشت. از آنجایی که این گروه قصد جلب توجه به خود را نداشت، ویژگی­های یک انجمن مخفی را پیدا کرده بود. 

در سرتاسر کشور کمپینی برای ریشه­ کن کردن این جنبش سرپیچی شهروندی به راه افتاد، اما هیچ راهی برای کشف رهبران جنبش وجود نداشت.D.R.I.V.E. شامل زنانی بود که در فن­آوری اطلاعات تخصص داشتند، در نتیجه نشانی برای ردگیری دیجیتال نامه­ها وجود نداشت. مردم عربستان به بحث راجع به این موضوع جنجالی پراختند، طوریکه قبلآ هرگز دیده نشده بود. تغییر نزدیک به نظر می­آمد. 
اما حرکت اصلی در 6 نوامبر 2011 اتفاق افتاد، 21 سال بعد از اعتراضات ناموفق 1990. بیش از 3500 اتومبیل در خیابانهای ریاض ریختند و مسیر به سمت فرودگاه را مسدود کردند. اعتراضات مشابهی در شهرهای بزرگ دیگر روی داد. تمامی اتومبیل­ها توسط اعضای D.R.I.V.E. رانده می­شدند. به عبارت دیگر، تمامی اتومبیل­ها توسط زنان رانده می­شدند. اعتراضی در این مقیاس هرگز قبلاً در عربستان دیده نشده بود. با اینکه تعدادی از معترضان، از جمله العامر دستگیر شده بودند، پلیس قادر نبود که تمامی مخالفان را دستگیر کند. در نتیجه، برای اولین بار در تاریخ عربستان، زنان تظاهراتی موفق را هدایت کردند.

اعتراض ­کننده دیگری، مونا الحسین، 29 ساله، گفت: "زنان پنجاه درصد جمعیت را تشکیل می­دهند، و نیمی از جمعیت نمی­تواند نیمی دیگر را سرکوب کند. وقتش رسیده است که ما مشکلاتمان را به دست خودمان حل کنیم." 
بعد از یک ماه راهپیمایی در سرتاسر کشور و یک اعتصاب غذا به سبک گاندی توسط یکی از اعضای زندانی D.R.I.V.E. ، حتی جامعه بین­ المللی هم متوجه این حرکات شدند. درحالیکه فشار بین­ المللی برعربستان سعودی برای قانونی کردن حق رانندگی زنان افزایش می­یافت، دولت سرانجام لایحه جدیدی را تدارک دید که زنان را قادر می­ساخت تا رانندگی کنند. این فرمان در دوم ژانویه 2012 تصویب شد و هلا العامر و دیگر معترضان آزاد شدند. 
و بدین ترتیب، دیروز اولین روزی بود که خیابان مشهور و پر از نخل تحیله در ریاض علاوه بر مردان جوانی که طبق معمول اتومبیل­های اسپرت­شان را بیرون آورده بودند، شاهد زنانی همچون العبدالعزیز بود که اتومبیل­ها را پیش می­راندند، درحالیکه باد صحرا روسری مشکی­شان را به رقص درمی­آورد.

"ترسی که در خون من جاریست همچون تخم ماهی در اعماق آبها، چگونه می­توانم بگریزم از آن؟" – محمد الماغوط ‎ ، شاعر سوریه ­ای 
نیکول گفت: "محمد، در فرانسه ما شهروند هستیم، درحالیکه شما مراکشی­ها مطیع حاکم هستید." من گیج شده بودم و نمی­توانستم پاسخی بدهم. نیکول دختری فرانسوی بود که مانند من در یک کارگاه بین ­المللی مربوط به امور جوانان شرکت کرده بود. حرفهایش، که در مناظره­ های خودمانیمان راجع به تعدادی از مسائل سیاسی به میان گذاشته شده بود، برایم گران می­آمد. احساس می­کردم که تحقیر شده­ام و می­خواستم که هرگز با او صحبت نکنم. 
روزها و ماهها پس از اینکه آن کارگاه پایان یافت و نیکول به فرانسه بازگشت، حرفهایش همچنان در گوشم می­لرزد.ماشهروندیم. شما مطیع حاکم. شهروند. مطیع. امروز، وقتی به شهرم نگاه می­کنم، نمی­توانم از این واقعیت طفره بروم که دیدگاه نیکول – اگرچه به شکلی خام و بی­سلیقه گفته شده بود – تنها حقیقت بود. 
من از کنار گروهی از کودکان بی­خانمان در یک کوچه رد می­شوم. مانند گربه­ های خیابانی، آنها از بازمانده غذایی تغذیه می­کنند که بدون شک سلامتشان را تهدید می­کند. آنها در حالیکه بدنشان از معصومیت کودکانه برهنه است، از چهره­ های خالیشان، گویی به یک خلأ، زل می­زنند. لباسهای کثیف و بازیهای غمناکشان خیابانهای محله­های فقیرنشین را "تزئین" می­کنند، ولی باخود چیزی از شادی نمی­آورند. اگر یکی از آنها فردا از فرط گرسنگی غش کند، شهر بی­تفاوت خواهد بود. یک بچه خیابانی کمتر که برای پول خرد یا ساندویچ نیمه­ خورده مزاحم عابرین شود! واقعاً کی اهمیت میده؟ 
ماشهروندیم. شمامطیع حاکم.
نیروهای امنیتی و پلیس خادم جامعه نیستند. آنها سرور جامعه هستند. و اگر پلیسی جوانی را تنها برای بد نگاه کردن به او به باد کتک بگیرد، خوب، همینیه که هست دیگه! خشونت دلبخواهی جزء حقوق لاینفک پلیس است.
ماشهروندیم. شما مطیع حاکم.
هرگاه که دانشجویان برای طلب حقشان ندا سر می­دهند، در همان دانشگاه کتک می­خورند. استادهای علیلشان زمانیکه علیه کاهش حقوق جلوی پارلمان اعتراض می­کنند، با رفتاری مشابه روبه ­رو می­شوند. هرکسی که نشانی از اولیاء امر داشته باشد، با در دست­گرفتن باتونی یا پوشیدن لباسی که بر تنش نمی­نشیند، مبری از پاسخگویی است. امنیت یعنی ترس، و تاریخچه سرکوب و اطاعت در ذهن مراکشی ریشه­های عمیقی دوانده است.
ماشهروندیم. شما مطیع حاکم.
روزنامه­ ها هرروز با خطر بسته­ شدن تهدید می­شوند. روش­هایی که کاخ سلطنتی استفاده می­کند تا صدای مخالفان را سانسور کند هر روز پیچیده ­تر می­شوند. نمایندگان مجلس آزادند – حتی تشویق می­شوند – تا بخاطر نرمترین انتقادها روزنامه ­نگاران و نخبگان را به دادگاه بکشانند. آزاد­اندیشی عملی است به شدت ممنوع. 
ماشهروندیم. شما مطیع حاکم.
تهدیدات واقعی و خیالی دائم همراهمان هستند. ترس از مأموران وزارت اطلاعات و نیروهای امنیتی، ترس از "خرابکاری" بیگانگان، ترس از هر کس – ترس از خودمان! ترس از ابراز خشم یا درخواست علنی برای آنچه حقوق طبیعی ماست. "سیاست ترس" در خون مراکشی آمیخته شده است. در روزی که فرد متولد می­شود همراه اوست؛ با او در دبستان و دبیرستان بزرگ می­شود؛ در دانشگاه به رشد کامل می­رسد؛ و برای بقیه عمر در درونش می­نشیند. والدین، اعضای خانواده، معلمان، استادان، پلیس – همه نقش خود را در نگهداری و تقویت آن ایفا می­کنند. اگرچه ما در سالهای اخیر پیشرفت­هایی داشته­ایم، نابودکردن نهایی دیوار ترس، یکبار و برای همیشه، غیرممکن بوده است.

© HAMSA. All rights reserved.